حسابداری، امور مالی و هوش محاسباتی 3092-7366 2 پیاپی ۶ 2025 02 17 Development and Validation of a Conceptual Model of Tax Avoidance Behavior Based on Behavioral Economics Theories: An Empirical Study in Iran ارائه و اعتبارسنجی مدل مفهومی رفتار اجتناب مالیاتی بر اساس نظریه‌های اقتصاد رفتاری: یک مطالعه تجربی در ایران 87 99 FA محمد جواد اکبری دانشجوی دکتری، گروه حسابداری، واحد قشم، دانشگاه آزاد اسلامی، قشم، ایران. فایق احمدی استادیار، گروه مدیریت مالی، واحد قشم، دانشگاه آزاد اسلامی، قشم، ایران. سید نیما ولی نیا استادیار، گروه حسابداری، واحد قشم، دانشگاه آزاد اسلامی، قشم، ایران. Journal Article 2024 12 14 <p>This study aims to design and validate a conceptual model of Iranian taxpayers’ avoidance behavior based on behavioral economics theories. The research utilized a mixed-method design. In the qualitative phase, 13 semi-structured expert interviews were conducted and analyzed using open, axial, and selective coding based on grounded theory. In the quantitative phase, 384 valid responses were collected through stratified random sampling. Data were analyzed using Confirmatory Factor Analysis (CFA) and Structural Equation Modeling (SEM) via AMOS. SEM results revealed that five variables—cognitive biases (β = 0.31), perceived tax justice (β = -0.28), institutional trust (β = -0.26), social norms (β = -0.22), and risk propensity (β = 0.35)—had significant effects on tax avoidance behavior (p &lt; 0.05). The final model explained 62% of the variance in avoidance behavior (R² = 0.62). The findings suggest that behavioral and social dimensions, including cognitive distortions, justice perception, institutional trust, and social norms, play a decisive role in shaping taxpayers’ avoidance behavior and should be integrated into tax policy design alongside conventional enforcement mechanisms.</p> <p>هدف این پژوهش، طراحی و اعتبارسنجی یک مدل مفهومی برای تبیین رفتار اجتناب مالیاتی مودیان ایرانی بر اساس نظریه‌های اقتصاد رفتاری است. این مطالعه از روش تحقیق ترکیبی بهره برده است. در فاز کیفی، با انجام ۱۳ مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با خبرگان و استفاده از کدگذاری سه‌مرحله‌ای (باز، محوری و انتخابی)، مؤلفه‌های رفتاری مؤثر شناسایی شد. در فاز کمی، داده‌های حاصل از ۳۸۴ پرسشنامه با استفاده از روش نمونه‌گیری تصادفی طبقه‌ای گردآوری شد و با تحلیل عاملی تأییدی (CFA) و مدل‌سازی معادلات ساختاری (SEM) در نرم‌افزار AMOS تحلیل گردید. نتایج تحلیل معادلات ساختاری نشان داد که پنج متغیر شامل سوگیری‌های شناختی (β=0.31)، ادراک عدالت مالیاتی (β=-0.28)، اعتماد نهادی (β=-0.26)، هنجارهای اجتماعی (β=-0.22)، و تمایل به ریسک (β=0.35) تأثیر معناداری بر رفتار اجتناب مالیاتی دارند (p&lt;0.05). مدل نهایی توانست 62٪ از واریانس رفتار اجتنابی را تبیین کند (R²=0.62). این پژوهش نشان می‌دهد که عوامل نرم‌افزاری از قبیل سوگیری‌های ذهنی، درک عدالت، اعتماد نهادی و هنجارهای اجتماعی نقش تعیین‌کننده‌ای در رفتار اجتنابی دارند و باید در سیاست‌گذاری مالیاتی در کنار ابزارهای سخت‌افزاری مدنظر قرار گیرند.</p> https://www.jafci.com/index.php/jafci/article/download/65/43