رابطه کیفیت کنترل‌های داخلی با ریسک حسابرسی برای ارائه الگویی در خصوص رتبه بندی در شرکت‌های دولتی ایران:تأکید بر عوامل مدیریتی و نظارتی

چکیده

هدف پژوهش حاضر، تبیین رابطه کیفیت کنترل‌های داخلی با ریسک حسابرسی و ارائه الگویی بومی برای رتبه‌بندی شرکت‌های دولتی ایران با تأکید بر عوامل مدیریتی و نظارتی بود. پژوهش از نظر هدف کاربردی ـ توسعه‌ای و از نظر روش، آمیخته اکتشافی متوالی بود. در مرحله کیفی، 18 مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با خبرگان انجام و داده‌ها با تحلیل مضمون بررسی شد که به استخراج 48 شاخص اولیه در شش بعد منجر گردید. در مرحله دوم، شاخص‌ها طی دو دور دلفی فازی پالایش و به 37 شاخص کاهش یافتند. پرسشنامه نهایی در میان جامعه مورد مطالعه توزیع و 214 پاسخ قابل استفاده دریافت شد. روایی محتوایی با CVR و CVI و پایایی با آلفای کرونباخ، AVE و CR بررسی شد. در مرحله سوم، وزن ابعاد و شاخص‌ها با AHP فازی تعیین و 37 شرکت دولتی از پنج صنعت اصلی با TOPSIS فازی رتبه‌بندی شدند. ضریب توافق نهایی دلفی فازی 0.82 بود. آلفای کرونباخ کل پرسشنامه 0.894 و ضرایب ابعاد بین 0.768 تا 0.876 قرار گرفتند. همه 37 شاخص دارای میانگین بالاتر از 3 و از نظر آماری معنادار بودند. عوامل مدیریتی با وزن 0.287 بیشترین اهمیت را داشتند و پس از آن عوامل نظارتی با وزن 0.241 و عوامل سازمانی با وزن 0.164 قرار گرفتند. مهم‌ترین شاخص، حمایت و پشتیبانی عملی مدیر ارشد با وزن 0.0531 بود. رتبه‌بندی TOPSIS فازی دو شرکت را در سطح ریسک بحرانی، شش شرکت را در سطح بالا، هشت شرکت را در سطح متوسط و 21 شرکت را در سطح پایین یا بسیار پایین قرار داد. تطابق کامل مدل با نظر خبرگان مستقل 75.6 درصد و تطابق کامل یا نسبی 91.9 درصد بود. کیفیت کنترل‌های داخلی در شرکت‌های دولتی بیش از همه تحت تأثیر عوامل مدیریتی و نظارتی قرار دارد و تقویت حمایت مدیریت ارشد، استقلال حسابرسی داخلی، اثربخشی کمیته حسابرسی و سازوکارهای پاسخگویی می‌تواند ریسک حسابرسی را کاهش دهد؛ الگوی ارائه‌شده نیز قابلیت استفاده برای رتبه‌بندی شرکت‌ها و تخصیص مبتنی بر ریسک منابع حسابرسی را دارد.